Struny do gitar i basów

Oczywistą oczywistością jest, że żadna gitara nie zagra ani jednego dźwięku bez strun. Wiedza gitarzystów na temat strun jest stosunkowo niewielka, a przecież dzisiejsza technologia wytwarzania tych „drutów” oparta jest na niesłychanie precyzyjnych i skomplikowanych procesach produkcyjnych, zarówno w przypadku najdroższych jak i najtańszych strun.

Po prostu struny

Choć struny można kupować pojedynczo, zdecydowana większość gitarzystów nabywa je w gotowych standardowych kompletach, w których struny są dobrane tak, by współpracować ze sobą jak najlepiej. Nie zmienia to faktu, że część gitarzystów tworzy własne miksy różnej grubości strun, na jakich gra im się najlepiej.

Grubość

Grubość strun podawana jest najczęściej w calach (o wiele rzadziej w milimetrach). Na przykład bardzo popularna grubość struny E1 to 0.010 cala lub 0.25 mm. Często na taka strunę mówi się po prostu „dziesiątka” i większość gitarzystów określa specyfikę całego kompletu strun, podając grubość właśnie struny E1, lub struny E1 i E6 w przypadku kompletów mieszanych (np. 9-46 – struny wiolinowe pochodzą z „dziewiątek”, a struny basowe z „dziesiątek).

Rdzeń i owijka

Struny są produkowane z kilku różnych materiałów używanych w różnych kombinacjach i proporcjach, ale prawie każda struna musi byś zbudowana z rdzenia i owijki. Rdzeń zazwyczaj jest wykonany z pojedynczego kawałka drutu (najczęściej stalowego). Owijka jest produkowana z innych rodzajów metali. Wyższe struny (zazwyczaj trzy lub dwie wiolinowe) tworzy sam rdzeń, struny niższe, grubsze mają dodatkowo owijkę.

Jest kilka rodzajów owijki. Większość owijek wykonywana jest z drutu o okrągłym przekroju, co sprawia, że powierzchnia struny jest prążkowana (łatwo wyczuć to pod palcami). Inny rodzaj owijki wykonywany jest z drutu o prostokątnym przekroju. W efekcie użycia takiego materiału powierzchnia struny staje się o wiele gładsza. W praktyce oznacza to również, że nie słychać tak bardzo ruchu palców na strunach. Struny tego rodzaju mają cieplejsze brzmienie. Wielu muzyków jazzowych używa strun z gładką owijką, podczas gry muzycy rockowi zdecydowanie częściej wybierają pierwszy opisany rodzaj strun.

Istnieje również rodzaj strun, których owijka jest czymś pośrednim pomiędzy strunami zupełnie gładkimi i prążkowanymi. Struny te są gładkie, ale zachowują jaśniejsze brzmienie, są one również droższe ze względu na bardziej skomplikowany proces ich produkcji.

Sześciokątny rdzeń
Struny z sześciokątnym rdzeniem są innowacją z ostatnich lat. Firmy produkujące takie struny, zapewniają, że brzmią one lepiej. Ale nie ma nic darmo, bo z kolei gitarzyści zapewniają, że stosując ten rodzaj strun, szybciej niszczą progi.

Struny do gitar elektrycznych

O brzmieniu strun w największym stopniu stanowi fakt, mówiący o tym, z jakiego materiału struny wykonano. Struny do gitar elektrycznych, akustycznych czy basowych wykonywane są z różnych rodzajów materiału, z różnych stopów metali (o strunach do gitar klasycznych opowiemy nieco później). Dobór materiałów ma decydujący wpływ na brzmienie, a w przypadku strun do gitar elektrycznych trzeba brać pod uwagę ich właściwości akustyczne oraz magnetyczne! Idzie za tym konieczność znalezienia kolejnego złotego środka, tym razem pomiędzy jakością ich brzmienia i czasem przez jaki będą nadawać się do użytku.

Struny niklowe i stalowo-niklowe
Rozwój technologii produkcji przetworników idzie w parze z rozwojem technologii produkcji strun. W latach ’50 i ’60 większość strun była wykonana ze stalowego rdzenia i owijki ze stopu niklowego. Stop ten ma stosunkowo słabe właściwości magnetyczne i choćby z tego powodu nie jest najlepszy do produkcji strun. Oznacza to również, że przetworniki można ustawić w taki sposób, żeby były bardzo blisko strun, ale takie ustawienie przeszkadza niektórym gitarzystą, którzy potrzebują przy kostkowaniu więcej przestrzeni między strunami, a przetwornikami. Z czasem zaczęto produkować struny, których owijka jest niklowo-stalowa. Struny zyskały lepsze właściwości magnetyczne, dając dzięki temu głośniejsze i jaśniejsze brzmienie. Struny niklowo-stalowe dominują dziś na rynku, ale można spotkać i kupić także struny robione starszymi metodami ze stopu niklowego (kupują je zazwyczaj gitarzyści poszukujący cieplejszego brzmienia).

Struny ze stali nierdzewnej
W latach siedemdziesiątych pojawił się nowy materiał służący do produkcji strun do gitar elektrycznych – wysokiej jakości stal nierdzewna. Bardzo dobre właściwości magnetyczne tego materiału pozwalają uzyskać brzmienie bardzo czyste, jasne i głośniejsze. Struny takie są również trwalsze – korodują o wiele wolniej niż struny niklowe. Istnieje jednak pewne niebezpieczeństwo związane ze stosowaniem strun ze stali nierdzewnej związane z ich właściwościami magnetycznymi, mianowicie jeśli struny są zbyt mocno przyciągane przez przetworniki, które mogą być np. ustawione zbyt blisko strun, wówczas silne pole magnetyczne może zakłócać naturalne wibracje strun, co bardzo źle wpływa na brzmienie instrumentu.

Struny z domieszkami złota
Zupełnie niedawno niemiecka firma Maxima rozpoczęła produkcje strun z domieszką złota. Zabieg ten powoduje, iż brzmienie strun staje się jeszcze bardziej kryształowe i bogatsze, a same struny stają się całkowicie odporne na korozję. Są także ratunkiem dla gitarzystów, cierpiących na uczulenia wywoływane przez nikiel. Struny firmy Maxima są sprzedawane pod nazwą Optima.

Rozmiary strun do gitar elektrycznych
W nazewnictwie dotyczącym rozmiarów strun dominuje język angielski, dlatego i w tym artykule zastosowano nazewnictwo anglojęzyczne.

Extra-Light
E .008
H .011
G .014
D .022
A .030
E .038

Light
E .009
H .011
G .016
D .024
A .032
E .042

Regular
E .010
H .013
G .017
D .026
A .036
E .046

Medium
E .011
H .013
G .020w/18p
D .030
A .042
E .052

Jazz
E .012
H .015
G .026
D .034
A .044
E .054

Baritone
E .013
H .016
G .026
D .036
A .046
E .056

Warto odnotować, że niektóre firmy wypuszczają na rynek również komplety mieszane, customowe, np. struny basowe pochodzą z kompletu z grubszymi strunami, aby uzyskać tam mocniejsze brzmienia, a struny wiolinowe z kompletu z cieńszymi strunami, by łatwiej wykonywało się na nich takie techniki jak choćby podciąganie. Często zakłada się też grubsze struny basowe, kiedy chcemy obniżyć strój struny E do D.

Gitarzyści często zakładają grubsze struny, kiedy ich palce stają się mocniejsze. Grubsze struny dają mocniejsze i pełniejsze brzmienie. Przechodząc w drugą stronę – od strun grubszych do cieńszych – możemy odczuwać, że ruch palców po gryfie jest bardziej niezdarny, co wynika z faktu, że palce wcześniej były przyzwyczajone do większego napięcia strun.

Struny do gitar akustycznych
W przypadku strun przeznaczonych do stosowania w gitarach elektrycznych najważniejsze były właściwości magnetyczne, natomiast w przypadku strun przeznaczonych do stosowania w gitarach akustycznych najważniejsze stają się tylko i wyłącznie właściwości brzmieniowe.

Struny wykonane z brązu
Przez wiele lat struny do gitar akustycznych były wykonywane z brązowej owijki i stalowego rdzenia. Najczęściej są takie struny opisywane symbolem ‘80/’20, który oznacza proporcje metali użytych do wykonania stopu. Zdarzają się też inne warianty, np. ‘85/’15. Struny z brązową owijką mają brzmienie bogate, pełne, jasne i głośne. Struny w wariancie ‘80/’20 mają brzmienie cieplejsze od tych w wariancie ‘85/’15.

Struny wykonane z brązu z domieszką fosforu
W takim wariancie stop, z którego jest wykonana owijka zawiera 90% i 1% fosforu (pozostałą część stopu wypełniają te same dodatki, z których tworzony jest stop brązu). Taki dodatek sprawia, że struny są odporniejsze na korozję i mają cieplejsze brzmienie. Struny z domieszką fosforu dziś sprzedają się najlepiej.

Struny niklowo-stalowe
Ten rodzaj strun rzadko stosowany jest w akustykach typu flat-top oraz w gitarach z wbudowanym przetwornikiem piezo-elektrycznym. Rezultat brzmieniowy jest taki, że sound staje się słabszy i bardziej wychodzi na wierzch środkowe pasmo. Za to doskonale struny takie spisują się w gitarach typu arch-top oraz w akustykach z wmontowanym przetwornikiem magnetycznym.

Rozmiary strun do gitar akustycznych
Struny do gitar akustycznych są grubsze niż te do gitar elektrycznych, a struna G prawie zawsze ma owijkę. Ze względu na fizyczne zjawiska akustyczne pamiętać należy o tym, iż im większą mamy gitarę, tym grubsze musimy do niej założyć struny, aby brzmienie było zadowalające! Gitary typu Dreadnoughts wymagają, by założyć do nich struny „dwunastki” lub „trzynastki”, a gitary z mniejszym pudłem będą brzmiały dobrze już z „jedenastkami” czy „dziesiątkami”. Mniejszych rozmiarów strun w gitarach akustycznych prawie wcale się nie stosuje, gdyż brzmienie staje się wówczas bardzo słabe, a dodatkowo struny mocno wówczas dzwonią o progi, co w grze na gitarze akustycznej przeszkadza o wiele bardziej niż w grze na gitarze elektrycznej.

Standardowe rozmiary strun stosowanych w gitarach akustycznych:

Extra-Light
E .010
H .014
G .022
D .030
A .038
E .048

Light
E .011
H .015
G .024w
D .032
A .042
E .052

Medium Light
E .012
H .016
G .025w
D .032
A .042
E .054

Medium
E .013
H .017
G .026w
D .036
A .046
E .056

Heavy
E .014
H .018
G .027
D .039
A .049
E .059

Należy pamiętać o tym, by stosując struny z grubszych przedziałów przy standardowym, nieobniżonym stroju gitary nie przesadzić z naciągiem strun. Zbyt duży naciąg strun może spowodować uszkodzenia gryfu lub mostka!

Struny do gitar klasycznych
Struny do gitar klasycznych jeszcze w początkach XX wieku były wykonywane ze zwierzęcych jelit, przeważnie owczych. Na szczęście dla owiec, dziś struny te wykonuje się z nylonu i delikatnej metalowej owijki.

Struny wiolinowe
Struny wiolinowe (E, H, G) są wykonywane z pojedynczego kawałka nylonu o okrągłym przekroju. Materiał ten zazwyczaj jest przeźroczysty, ale niektórzy producenci stosują nylon z niewielką domieszką węgla, co sprawia, że nylon ma kolor czarny, a struny mają brzmienie bardziej perkusyjne.

Struny basowe
Struny basowe (D, A, E) wykonane są z metalowej owijki i rdzenia, na który składa się duża ilość bardzo cienkich nitek nylonowych (dawniej były to nitki jedwabne). Owijka wykonywana jest z tych samych materiałów, co w przypadku strun stosowanych w gitarach elektrycznych i akustycznych. I w tym przypadku stosuje się różne mieszaniny metali, ale najpoważniejsi gitarzyści wybierają struny z owijką wykonaną z posrebrzanego miedzianego drutu.

Naciąg strun
Podział strun stosowanych w gitarach klasycznych opiera się nie na ich grubości, lecz na naciągu jakiego wymagają (choć spotyka się także oznaczenia grubości strun). Różny wymagany naciąg strun osiąga się, stosując różne warianty składu chemicznego nylonu. Najczęściej spotyka się następujące oznaczenia naciągu strun: Light, Medium, Hard and Extra Hard. Tak jak w przypadku strun metalowych, większy naciąg daje lepsze brzmienie, ale utrudnia grę.

Struny do gitar basowych
Struny do gitar basowych powstają w oparciu o tę samą technologię, co struny do gitar elektrycznych (przecież bas to też gitara elektryczna), więc nie jest zaskoczeniem, że używa się do ich produkcji tych samych metali i stopów metali, mamy więc i tu struny niklowe, niklowo-stalowe i struny ze stali nierdzewnej. Kolejnym podobieństwem jest to, że struny prążkowane są chętniej wykorzystywane przez basistów rockowych, a struny gładkie przez basistów z kręgu jazzu, zwłaszcza przez tych grających na basach bezprogowych.

Rozmiary strun do gitar basowych:

Extra-Light
G .040
D .055
A .075
E .095
(H) .128

Light
G .040
D .060
A .080
E .100
(H) .128

Medium Light
G .045
D .065
A .085
E .105
(H) .130

Medium
G .048
D .067
A .085
E .106
(H) .130

Heavy
G .050
D .070
A .090
E .110
(H) .135

Jak w przypadku strun do gitar elektrycznych i klasycznych, tak i w przypadku strun do gitar basowych grubsze komplety brzmią lepiej, ale gra na nich jest troszkę trudniejsza zwłaszcza dla początkujących basistów.

Struny pokrywane warstwą ochronną
Struny mogą stracić swoje pierwotne czyste, szklane brzmienie bardzo szybko, nawet po jednym koncercie. Dzieje się tak z tego powodu, że pomiędzy zwoje owijki dostaje się pot, tłuszcz i bród, które tłumią brzmienie strun, sound staje się głuchy oraz zwiększa się tarcie palców o struny. Usunięcie tych zanieczyszczeń jest bardzo trudne, choć niektórzy podejmują się gotowania strun we wrzątku, lub wrzucają je na kilka godzin do octu. Efekt takich działań nie zawsze jest zadowalający i wymaga trochę wysiłku oraz czasu. Żywotność strun na pewno się wydłuży, jeśli będziemy je wycierać szmatką po każdym graniu.

Producenci strun wymyślili ostatnio bardziej zaawansowaną technologię (niż szmatka) radzenia sobie z problemem zanieczyszczeń między zwojami owijki. Firma Elixir pokrywa struny wodoodporną, bardzo cienką powłoką gore-texową, która zapobiega dostawaniu się zanieczyszczeń między zwoje owijki, a same struny po graniu wystarczy delikatnie przetrzeć kawałkiem materiału i problem z głowy. Powlekane struny ma w swej ofercie również firma D’Addario.

Inny sposób na wydłużenie żywotności strun stosuje firma Dean Markley przy produkcji strun „Blues Steal”. Struny są w ekspresowym tempie zamrażane w ciekłym azocie, a następnie ogrzewane. Taki zabieg pozwala strunom dłużej zachować szklane, czyste i dźwięczne brzmienie.