Gitary akustyczne

W porównaniu z gitarami elektrycznymi gitary akustyczne ewoluowały o wiele wolniej zarówno pod względem designu jaki i typów konstrukcji. Mimo to przez wszystkie lata pojawiło się tyle innowacyjnych rozwiązań oraz błyskotliwych pomysłów dotyczących akustyków, że dziś oferta tego rodzaju gitar (produkowanych na całym świecie) jest ogromna.

Nie wszystkie gitary, które grają bez konieczności użycia wzmacniacza, nazywa się gitarami akustycznymi. Przez ostatnie dekady gitary posiadające pudło rezonansowe ewoluowały w taki sposób, iż wyodrębniły się dwie główne grupy: gitary klasyczne (nazywane również „hiszpańskimi” lub „hiszpankami”) – posiadają charakterystyczny kształt pudła bez względu na model, a zakłada się do nich struny nylonowe; oraz gitary akustyczne – te z kolei mogą mieć różne kształty, posiadają z reguły węższy gryf, zakłada się do nich struny metalowe. Dodatkowo w tego rodzaju instrumentach bardzo często montuje się układy elektroniczne, umożliwiające podłączenie gitary do wzmacniacza bez konieczności użycia mikrofonu.

Gitary z metalowymi strunami pojawiły się stosunkowo niedawno. Koniec XIX wieku i wiek XX przyniosły w Ameryce nowy rodzaj muzyki folkowej, wykonywanej przez ludność wsi, farmerów z południowo-wschodnich Stanów, nie mających żadnego wykształcenia (w tym także muzycznego). W muzyce tej pojawiały się prawie zawsze skrzypki i banjo, które z łatwością zagłuszały używane początkowo gitary „hiszpanki”.

Wówczas pojawiły się głośniejsze gitary z metalowymi strunami. Pojawił się również nowy problem – metalowe struny wymagały silniejszego naciągu, który często był zbyt silny, aby zniosła go konstrukcja gitary klasycznej. Temu problemowi jako pierwsi stawili czoło panowie Martin i Gibson (dwaj najwięksi producenci gitar w tamtych czasach).

Konstrukcja gitar klasycznych jest wzmacniana przez przyklejone na krzyż do spodu wierzchniej płyty gitary dwie listewki. Wystarcza to, by gitara wytrzymała naprężenie nylonowych strun, ale naprężenie powodowane przez struny metalowe wymagało innego, lepszego rozwiązania. Można było stosować drewno o zwięźlejszej budowie, drewno bardziej gęste, ale to z kolei źle odbijałoby się nabrzmieniu instrumentu i jego głośności (o którą przecież chodziło). Martin rozwiązał ten problem, stosując przecinające się ukośnie poprzeczki wzmacniające przytwierdzone od spodu do – wykonanej z gęstego, sztywnego drewna, ale za to bardzo cienkiej – płyty wierzchniej.

Wzmocnienia wymagała także szyjka gitary. W gitarach klasycznych szyjka jest zazwyczaj wykonana z jednego kawałka drewna. Nie wystarczy to, by konstrukcja wytrzymała siłę naciągu metalowych strun (dodatkowo należy zdać sobie sprawę, że nawet niewielkie wygięcie gryfu wpływa znacząco ujemnie na komfort gry!). Rozwiązanie problemu przyszło w postaci metalowego pręta, umieszczanego w specjalnie wydrążonym kanale pod podstrunnicą. Dziś prawie wszystkie gitary, w których zakłada się metalowe struny, a więc także gitary elektryczne i gitary basowe, mają montowany w gryfie pręt napinający.

Podczas gdy Martin był odpowiedzialny za pojawienie się nowoczesnych gitar typu flat-top (płaska płyta wierzchnia), Gibson kształt płyty wierzchniej zapożyczył od producentów skrzypiec. Płyta wierzchnia była zatem wypukła. Wprowadzenie tego typu konstrukcji miało znaczący wpływ na produkcję pół-akustycznych gitar elektrycznych tak często spotykanych w muzyce jazzowej.

Różnice między gitarami klasycznymi i akustycznymi:

Struny
W przypadku gitar akustycznych zawsze używa się strun metalowych. Sprawia to, że różnica w brzmieniu między oboma rodzajami gitar jest bardzo duża i należy ją znać, zanim wybierze się instrument dla siebie.

Główka
W gitarach klasycznych spotykamy niemal wyłącznie główki z drążonymi otworami, a klucze montowane są pod kątem prostym do płaszczyzny główki. W gitarach akustycznych główki są zawsze „pełne”, a klucze mocowane są w tej samej płaszczyźnie, w jakiej znajduje się główka.

Szyjka i podstrunnica
W większości gitar akustycznych na podstrunnicy znajdziemy oznaczenia progów (tzw. markery), najczęściej mające postać kropek, wykonane z macicy perłowej lub jej syntetycznego odpowiednika. Zazwyczaj oznaczane są progi: III, V, VII, IX, XII, XV, XVII, XIX, XXI i XXIV. Bardzo często to oznaczenie jest powtórzone w postaci malutkich kropek umieszczonych na bindingu, biegnącym wzdłuż gryfu. Gryfy gitar akustycznych są średnio o 20% węższe w stosunku do gryfów gitar klasycznych, a powierzchnia samej podstrunnicy jest lekko łukowato wygięta, tak że jej środek, biegnący wzdłuż osi gryfu, jest nieco wypukły.

Technika gry i sposób trzymania gitary
Muzycy grający na gitarach akustycznych bardziej zbliżają się sposobem trzymania instrumentu, do muzyków grających na gitarach elektrycznych, niż do tych, którzy grają na „klasykach”. Częściowo wynika to z samej postawy, jaką przyjmuje gitarzysta z gitarą akustyczną (często gitara wisi na pasku, kiedy muzyk stoi na scenie), częściowo odpowiedzialny jest za to sam kształt gitary akustycznej (o wiele wygodniej jest ją trzymać na prawej nodze, czyli inaczej niż w przypadku gitary klasycznej, którą powinno się trzymać na nodze lewej postawionej na specjalnej podstawce). Różnice można zauważyć także w sposobie ułożenia lewej dłoni – zaleca się, by w grze na gitarze klasycznej kciuk nie wysuwał się ponad linię dzielącą na pół tył gryfu. Natomiast wśród gitarzystów grających na gitarach akustycznych i elektrycznych bardzo często można zauważyć, iż kciuk mocno wystaje ponad górna krawędź gryfu i niekiedy bierze udział w chwytaniu danego akordu.

Brzmienie
Brzmienie gitar akustycznych jest dosyć unikatowe i trudno powtórzyć je na jakiejkolwiek gitarze innego typu. Struny metalowe brzmią zupełnie inaczej, niż struny nylonowe stosowane w gitarach klasycznych, a pudło rezonansowe nadaje dźwiękom specyficzny sound, którego nie da się uzyskać z litego, pełnego korpusu.

Brzmienie gitar akustycznych charakteryzuje się szybkim, ostrym atakiem oraz szybkim wygasaniem dźwięku zaraz po skończeniu ataku z tego powodu, że fale natychmiastowo przechwytywane są przez korpus instrumentu i szybko się po nim rozchodzą.

Gitary akustyczne grają bardzo szerokim pasmem. Podobnie jak dobrej jakości pianina, niższe struny gitar akustycznych produkują dźwięki o tak szerokim spektrum, że wypełnia ono większość zakresu częstotliwości słyszalnych dla człowieka. Charakterystyczny dźwięk pojawiający się w górze po uderzeniu struny („zing”) składa się z wielu harmonicznych i gra innym pasmem niż zasadniczy ton struny. Uzyskanie odpowiedniego balansu między tymi dwoma pasmami jest bardzo trudne i stanowi o dobrej bądź złej jakości gitary akustycznej. W instrumentach gorszej jakości basy brzmią jak z kartonowego pudła, a wyższe składowe harmoniczne znikają zagłuszone przez średnie i niskie częstotliwości. Ważny jest również stan używanych strun – pożądany „zing” może zniknąć bardzo szybko, jeśli struny są zużyte i zanieczyszczone naskórkiem, łojem i potem. Z tego powodu większość poważnych muzyków zmienia struny bardzo często (prawie zawsze przed kolejnym koncertem i zawsze obowiązkowo przed ważnymi nagraniami!).

Brzmienie poszczególnych gitar akustycznych może znacznie się od siebie różnić. Jest to zasługa nie tylko różnicy modelów gitar, ale również stylu muzycznego, doboru strun i oczywiście samej techniki grającego. Gitarzyści akustyczni dzielą się na dwie zasadnicze grupy pod względem techniki gry: na tych, którzy grają kostką (piórko, plektrum) i na tych, którzy grają palcami (fingerstyle). Grając kostką, na pewno uzyskamy głośniejsze dźwięki, a brzmienie będzie zawierało więcej częstotliwości z góry pasma. Głośniej będzie brzmiał też instrument z założonymi grubszymi strunami, ale z ich grubością nie można przesadzać, jeśli chcemy wykonywać techniki choćby takie jak bending (podciąganie strun).

W dzisiejszych czasach muzycy grający na gitarach akustycznych często są zmuszeni do gry z gitarą podpięta do wzmacniacza. Z tego powodu bardzo popularne stały się gitary elektro-akustyczne, które są niczym innym jak tylko zwyczajną gitarą akustyczną z wmontowanym układem elektronicznym, który ma za zadanie przekazać jak najwierniejsze brzmienie akustyka do wzmacniacza. Najczęściej w tym celu stosuje się przetworniki piezo-elektryczne, które zbierają brzmienie z korpusu gitary, jednak zdarza się, że stosowane są także przetworniki magnetyczne, które zbierają brzmienie ze strun. Układy oparte na przetwornikach piezo, mają na celu zebranie brzmienia z całego instrumentu i niekiedy wspierane są przez dodatkowy wewnętrzny mikrofon, aby uzyskać większą głębię brzmienia. Z tego powodu brzmienie jakie generuje gitara sama z siebie jest ważne, nawet jeśli używamy wzmacniacza, ponieważ mocno zaważy ono na tym, co ostatecznie usłyszymy w głośnikach!

Jakość i rodzaj użytego do budowy gitary drewna jest najważniejszym czynnikiem kształtującym brzmienie instrumentu. Płyta wierzchnia i spód gitary są zazwyczaj robione z tego samego gatunku drewna (dobrze jest, jeśli każda z tych części jest wykonana z jednego kawałka drewna, wówczas sound gitary jest o wiele lepszy; w tańszych modelach często spotyka się płyty wierzchnie i spody klejone z kilku kawałków drewna). Te dwie części przeważnie wykonuje się ze świerku, rzadziej z cedru. Boki gitary i szyjkę zazwyczaj wykonuje się z drewien twardych, np mahoniu, dąb (zapewnia dużą głębię i zbalansowane brzmienie). Mostki i podstrunnice wykonuje się tradycyjnie z mahoniu lub hebanu.

Na brzmienie instrumentu znaczny wpływ ma również kształt korpusu. W odróżnieniu od gitar klasycznych, które mają mniej więcej zawsze ten sam standardowy kształt, gitary akustyczne mają i różne kształty, i różne rozmiary. Najogólniej rzecz ujmując, gitary z dużym pudłem rezonansowym są głośniejsze, a w brzmieniu mają więcej basu, za to gitary o mniejszych rozmiarach dają lepszy sustain (długość wybrzmiewania dźwięku) i mają szybszy atak.

Oto kilka ważnych cech, które możemy spotkać najczęściej w gitarach elektro-akustycznych:

Cutaway
Pojedyncze wcięcie najczęściej pojawia się w gitarach elektro-akustycznych, rzadziej w gitarach akustycznych, ponieważ tego rodzaju redukcja wielkości pudła rezonansowego ma wpływ na głośność instrumentu. Wcięcie takie umożliwia nieco wygodniejsza grę w najwyższych pozycjach (choć w porównaniu do gitar elektrycznych dostęp do najwyższych progów i tak nie jest komfortowy).

Przedwzmacniacz i equalizer
Przetworniki typu piezo produkują prąd o znacznie mniejszym napięciu niż przetworniki magnetyczne, z tego powodu sygnał musi być wzmocniony, jeszcze zanim opuści instrument. Przedwzmacniacz zazwyczaj montowany jest na górnym boku gitary bliżej gryfu, tak by dostęp do niego był łatwy. Oczywiście taka ingerencja w strukturę drewna, z którego wykonany jest instrument, odbija się na brzmieniu gitary, z tego powodu niektóre modele gitar można kupić z dedykowanym do nich zewnętrznym przedwzmacniaczem, który można przypiąć np. do paska lub po prostu ustawić na deskach sceny.

Większość układów daje możliwość equalizacji brzmienia przy pomocy trzech potencjometrów (tony: niskie, wysokie i średnie) oraz pokrętła blendera (służącego do mieszania sygnałów jeśli mamy więcej niż jeden przetwornik). Ostatnimi czasy coraz częściej możemy spotkać zamontowany fabrycznie i tworzący jedną całość z przedwzmacniaczem i equalizerem, elektroniczny tuner (stroik).

Przyjrzyjmy się teraz podstawowym rodzajom gitar akustycznych:

Dreadnoughts

Kształt tej gitary jest prawdopodobnie najczęściej kojarzony z „typowym akustykiem”. Gitary tego typu nadają się do grania biciem, jaki i do kostkowania pojedynczych dźwięków. Kształt jest nieco bardziej kwadratowy niż w przypadku „klasyków”, a płyta wierzchnia i spód często tworzą względem siebie niewielki kąt – rozwiązanie to pozwala gitarze wybrzmiewać w bardziej równomierny sposób. Kształt Dreadnought został stworzony przez firmę C. F. Martin & Co. i do dziś kojarzy się z gitarami właśnie tej firmy.
 

Jumbo i Super-Jumbo

Tak jak dreadnought kojarzy się z firmą Martin, tak Jumbo kojarzy się z firmą Gibson. Te gitary mają kształt o wiele bardziej zaokrąglony i są mocno i wyraźnie taliowane. Większość gitar typu Jumbo ma słodkie, dobrze zbalansowane brzmienie. Kształt gitary został tak zaprojektowany, by dać jak najgłośniejszy dźwięk (w czasach, kiedy jeszcze nie było gitar elektro-akustycznych, dlatego gitary te stały się bardzo popularne wśród amerykańskich wykonawców folkowych i country). Kojarzą się z takimi postaciami świata muzyki jak: Emmylou Harris, Sheryl Crow i Elvis.

Mini-Jumbo

Konstrukcja ta jest kombinacją zaokrąglonego kształtu (i ogólnie charakteru Jumbo) z nieco mniejszym rozmiarem, co czyni instrument bardziej poręcznym i powoduje, że gra na nim wymaga mniej wysiłku. Mini-Jumbo jest chyba najbardziej wszechstronnym typem gitary akustycznej. Brzmienie tej gitary nadal jest pełne i głębokie. Gitary typu Mini-Jumbo są instrumentami najczęściej wybieranymi – można je spotkać wśród wykonawców folkowych, country, rockowych a także wśród muzyków jazzowych oraz tych wykonujących inne mniej popularne gatunki muzyczne. Jest to jednocześnie najczęściej spotykany kształt gitar elektro-akustycznych.

Gitary z małym, płytkim pudłem rezonansowym
Obok gitar typu dreadnought skonstruowanych w taki sposób, by grały jak najgłośniej, firma Martin stworzyła także gitary z pudłem rezonansowym o niewielkich rozmiarach. Gitary te zyskały popularność w gatunkach muzycznych wykonywanych w warunkach bardziej kameralnych. Szczególnie upodobali je sobie muzycy grający techniką fingerpicking oraz bleusmani wykonujący swoją muzykę na gitarach akustycznych (np. Erick Clapton). Gitary nadają się do gry solowej ze względu na szybki atak.

Archtops
Poszukiwania w początkach XX wieku instrumentu, który będzie brzmiał jak najgłośniej, zaowocowały wieloma ciekawymi pomysłami, jedne były bardziej udane inne – mniej. Wówczas grupą muzyków, która cierpiała najmocniej, byli gitarzyści jazzowi, których gitary akustyczne łatwo były zagłuszane przez inne instrumenty, wchodzące w skład big bandów. Chodziło nie tylko o to, by gitara była słyszalna w grze akordami, ale również w grze solowej, gdzie przebijać się musiała przez trąbki i saksofony!

Orville Gibson zauważył, że instrumenty z wypukłą płytą wierzchnią, jak skrzypce i wiolonczele, a także mandoliny (kilka takich posiadał sam Gibson) brzmią głośniej niż gitary z płaską płytą wierzchnią. Po tym odkryciu narodziły się gitary typu archtop. Projekt zakończył się częściowym sukcesem – gitary archtop były stosunkowo głośne.

Ostateczne rozwiązanie problemu głośności gitar typu archtop przyszło kilka lat później, kiedy pojawiły się elektryczne instrumenty tego rodzaju, które szybko stały się ulubionym i głównym typem gitar używanych w muzyce jazzowej. Szczytowym osiągnięciem były dwa modele Gibnona: „L” i „ES”. Dziś tylko kilka modeli gitar typu archtop to gitary akustyczne, ponieważ większość obecnie produkowanych instrumentów należy zaliczyć do tzw. gitar semi-acoustic (półpudła). Ostatnio można również zauważyć, iż część producentów proponuje w swoich modelach rozwiązania hybrydowe – znajdziemy w gitarach typu archtop układ przetworników magnetycznych, a obok nich przetworniki piezo, dzięki czemu możemy wybierać między brzmieniem gitary elektrycznej i gitary akustycznej.

Gitara elektro-akustyczna

Określmy jednoznacznie, czym wyróżnia się gitara elektro-akustyczna – jest to instrument, który został zaprojektowany, by brzmieć jak gitara akustyczna, którego brzmienie można wzmocnić (podłączając instrument do wzmacniacza). Większość modeli gitar elektro-akustycznych z powodzeniem można używać również bez podłączania ich do wzmacniacza.

Od lat sześćdziesiątych do gitar akustycznych przystawiano mikrofony, by można było wzmocnić brzmienie instrumentu. Ten sposób jest cały czas aktualny np. podczas nagrań dokonywanych w studiach nagraniowych. Ale muzycy często chcą korzystać z gitar akustycznych na scenie i wtedy właśnie gitara elektro-akustyczna zapewnia im większą swobodę i komfort gry. Początkowo do akustyków zakładano przetwornik magnetyczny instalowany na wysokości otworu rezonansowego, ale nie było to dobre rozwiązanie, ponieważ gitara w głośnikach wcale nie brzmiała jak gitara akustyczna. Nowoczesne przetworniki piezo-elektryczne przeważają wibracje na prąd elektryczny za pomocą ceramicznego lub kryształowego elementu. Większość przetworników piezo ma postać podłużnego elementu osadzonego pod mostkiem gitary, co zapewnia największą skuteczność w przenoszeniu sygnału, ponieważ takie ustawienie przetwornika umożliwia zebranie wibracji nie tylko ze strun, ale z całego korpusu gitary. Przetworniki piezo o wiele lepiej przechwytują charakterystyczne akustyczne brzmienie niż przetworniki magnetyczne, choć cały czas brakuje im wiele, by brzmienie to oddać w 100% wiernie. Większość gitar elektro-akustycznych, bazujących na przetwornikach piezo, z powodzeniem może być wykorzystywana w muzyce rockowej i popowej wykonywanej na żywo. Ostatnio niektóre firmy produkujące gitary elektro-akustyczne (np. Yamaha) montują w gitarach wewnętrzne mikrofony, dzięki którym dźwięk staje się głębszy.

Gitary o wypukłym spodzie

Najbardziej nowatorskim rozwiązaniem spotykanym w gitarach elektro-akustycznych jest zastosowanie wypukłego spodu. Rozwiązanie to najbardziej kojarzy się z instrumentami firmy Ovation.

Początki gitar elektro-akustycznych sięgaja przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Wówczas najchętniej kupowali je muzyce rockowi, ponieważ to oni grali najgłośniej. Niezależnie od tego, czy gitary elektro-akustyczne były przystawiane do zewnętrznych mikrofonów, czy też podłączane do wewnętrznych przetworników wszystkie łatwo wytwarzały sprzężenie zwrotne. Charles Kaman, inżynier firmy Ovation, opracował zaokrąglony spód gitary, co miało rozwiązać problem sprzężenia zwrotnego. Dodatkowo firma w swoich gitarach stosuje zaawansowany system przetworników, które mają oddać jak najwierniej brzmienie gitary akustycznej. System jest udoskonalany od ponad trzydziestu lat i dziś gitary Ovation są jednymi z najlepszych gitar elektro-akustycznych stosowanych w grze na żywo. Problem z instrumentami tego typu jest tylko jeden – zaokrąglone dno pudła powoduje, że na gitarze gra się wygodnie w pozycji stojącej, ale w pozycji siedzącej może łatwo osuwać się na kolana.

Gitary dwunastostrunowe

Gitara dwunastostrunowa ma swoje źródła w produkcjach włoskich i meksykańskich lutników, którzy wykonywali wiele instrumentów z podwojonymi strunami, jak np. mandoliny.

Większość instrumentów z dublowanymi strunami stroi się w ten sposób, że struny tej samej pary wydają ten sam ton (brzmią unisono), lub tworzą interwał oktawy. W gitarach dwunastostrunowych struny niższe mają dodaną w parze strunę, która gra o oktawę wyżej, struny wyższe natomiast mają dodaną w parze strunę, która gra z nimi unisono. Struna G może mieć dodaną w parze strunę, która gra o oktawę wyżej lub strunę, z która będzie grała unisono, częściej jednak spotyka się pierwsze rozwiązanie. Odległość między parami strun jest o wiele mniejsza niż pomiędzy kolejnymi strunami, które są dublowane, ponieważ na każdej parze strun gra się z reguły w ten sam sposób, co na strunie pojedynczej (tzn. jednym palcem musimy przycisnąć jednocześnie obie struny z danej pary).

Rozwiązanie zastosowane w gitarach dwunastostrunowych daje godny uwagi sound, którego istota polega na różnicy brzmień strun w poszczególnych parach. Charakterystyczne brzmienie gitary dwunastostrunowej przypomina nieco efekt, jaki uzyskujemy po podłączeniu do gitary ‘chorusa’ (jest to skutkiem minimalnej różnicy w stroju strun w poszczególnych parach). Jest dziś na świecie grupa muzyków, którzy grają wyłącznie na gitarach dwunastostrunowych, w większości przypadków używa się jednak gitary dwunastostrunowej w pojedynczych utworach, gdzie akurat potrzebne jest jej charakterystyczne brzmienie. Gitary te w grze biciem dają mocny dźwięk, również gra akordów techniką arpeggio może być bardziej efektywna. Należy pamiętać, iż w chwili, kiedy mamy dwie struny pod jednym palcem, wykonywanie takich technik jak wibrato czy bending może być bardzo trudne lub wręcz niemożliwe.

Podsumowanie
Tak dawniej jak i dziś większość gitarzystów rozpoczyna swoją przygodę z muzyką od gitary akustycznej lub klasycznej, dopiero potem (o ile w ogóle) decydując się na gitarę elektryczną. Dopiero ostatnimi czas niektórzy decydują się na zakup od razu gitary elektrycznej. Fakt ten jest podyktowany tym, że z gitarą elektryczną łatwiej zarejestrować np. na komputerze, swoje umiejętności i pomysły muzyczne. Ale nie zmienia to przeświadczenia, że na początek najlepsza jest gitara akustyczna.

Silniejsze napięcie strun w gitarze akustycznej niż w klasycznej może powodować ból opuszków palców, ale jeśli początkowo będziemy ćwiczyć częściej w krótszych odcinkach czasu oraz używać cieńszych strun, aby zredukować naprężenie, gra nie będzie nas zniechęcała (oczywiście pamiętać należy, że grubsze struny w gitarach akustycznych brzmią lepiej!). Techniki wykonywane na gitarach akustycznych, łatwo jest wykonać na gitarach elektrycznych i vice-versa.

Ostatecznie należy powiedzieć: czy planujesz grać w przyszłości na gitarze elektrycznej, czy też nie, gitara akustyczna będzie niezastąpiona w wielu sytuacjach, w których przyjdzie Ci się znaleźć.

Mamy nadzieję, że ten poradnik pozwoli wybrać Ci najlepszą dla Ciebie gitarę oraz spowoduje, że unikniesz błędnych, niesatysfakcjonujących wyborów. Życzymy powodzenia!